چکیده فارسی:ابن راوندی مشهورترین متکلم از جریان معتزلیان شیعه شده در سده سوم هجری است که با رویگرداندن از اعتزال مذهب امامیه را پذیرفت و در کنار نقد اندیشه های اعتزال به دفاع و تبیین از آموزه های امامیه پرداخت. معتزلیان هموار این تغییر مذهب را انکار و تهمت های فراوانی به او زده اند. الحاد مشهورترین اتهامی است که معتزلیان مطرح کرده و یکی از پایه های این اتهام آثار است که معتزلیان بر این باورند که ملحدانه نگارش یافته است. سوال اصلی این است که آیا می توان بر سخن معتزلیان اعتماد و این آثار را الحادی و ابن راوندی را متکلمی ملحد دانست؟ فرضیه مطرح این است که احتمالا ابن راوندی این آثار را در نقد اندیشه های توحیدی و عدلی اعتزال نگاشته و همین زاویه داشتن با مواضع معتزلیان زمینه این اتهام را فراهم کرده است. هم از این روست که معتزلیان، در راستای تخریب ابن راوندی، آنان را ملحدانه تصویرسازی کرده و یکی از ادله مدعای خود مطرح کرده اند. با بررسی گزارش های مربوط به هر کدام از این آثار، که در متون کلامی، رجالی و فهرستی بر جای مانده این نتیجه به دست آمد که این آثار اکثرا در نقد اندیشه های معتزلی یا با رویکرد فیلسوفانه نگارش یافته که با نظام معرفتی معتزلیان همانگ نبوده است. در دسته ای دیگر از این آثار نیز ابن راوندی نظرات مخالفان را در کنار نظرات موافق آورده و همین باعث سوء استفاده معتزلیان شده که آراء مخالفان را نظرات خود وی معرفی کرده و روش او را پوششی برای بیان اندیشه های کفرآمیزش معرفی کرده اند. چکیده عربی:یعد ابن الراوندی من اشهر المتکلمین المنتمین الی تیار المعتزلة المتشیعین فی القرن الثالث الهجری، حیث قام بترک الاعتزال واختار المذهب الامامی، وبدأ بنقد الفکر الاعتزالی، والدفاع عن عقائد الامامیة وتوضیحها. وقد انکر المعتزلة دائما هذا التغییر للمذهب، فکالوا لابن الراوندی مختلف التهم. وقد کان الالحاد من اهم هذه الاتهامات، وکانت المؤلفات من اهم ذرائع هذا الاتهام، حیث انها - حسب الرؤیة المعتزلیة - قد کتبت بروح الحادیة. والسؤال الرئیسی هو: هل یمکن التعویل علی ما قاله المعتزلة، واعتبار تلک المؤلفات الحادیة، وبالتالی سیکون ابن الراوندی متکلما ملحدا؟ والفرضیة التی ننوی طرحها هی انه من المحتمل ان ابن الراوندی قد کتب هذه الکتب فی سبیل نقد الافکار التوحیدیة والعدلیة للمعتزلة، وان هذا الاختلاف مع افکار المعتزلة قد وفر الارضیة الملائمة لاطلاق هذا الاتهام. کما یمکن ان یعود سبب ذلک الی ان المعتزلة قاموا بتصویر تلک المؤلفات علی انها الحادیة، وذلک فی سبیل تشویه صورة ابن الراوندی، واثبات دعواهم فی حقه. وبعد دراسة ما تبقی من تلک المؤلفات، وما نقل عنها فی کتب الکلام، والرجال، والفهارس، سیتضح ان معظم تلک المؤلفات قد تم تألیفها فی سبیل نقد الفکر الاعتزالی او انها کتبت بروح فلسفیة، الروح التی لم تکن ملائمة للنظام المعرفی للمعتزلة. وفی قسم من تلک المؤلفات قام ابن الراوندی بخلط آراء المخالفین مع آراء الموافقین، الامر الذی تم استغلاله من قبل المعتزلة، فنسبوا تلک الآراء المخالفة الیه، واعتبروا ان طریقة کتابته وسیلة للتغطیة علی أفکاره الالحادیة.

یکی از روش های کارآمد در سنجش ارزش یک اثر علمی، بررسی میزان تأثیرپذیری آثار پسین از آن است. این تأثیرپذیری هم به جهت شخصیت مؤلف و هم به جهت محتوای تألیف قابل پیگیری است. منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه اثر قطب الدین راوندی، شرحی کهن و روشمند است و از مهم ترین شروح نهج البلاغه محسوب می شود. مطالعه شروحی که پس ازاین شرح نگاشته شده است روشن می سازد که جایگاه علمی مؤلف و تألیف، بر شارحان پسین نهج البلاغه تأثیر فراوانی داشته است. ازجمله شروحی که این تأثیرپذیری در آن بسامد بالایی داشته است، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید معتزلی است که ضمن تأثیرپذیری از شخصیت علمی قطب الدین راوندی، از روش و محتوای شرح نگاری وی نیز متأثّر بوده است. این تأثیرپذیری به دو گونه تائید آرای راوندی و نقد نظرات وی در شرح ابن ابی الحدید انعکاس یافته و بیشتر در دامنه موضوعاتی نظیر ادبی، تاریخی و تحلیلی ظهور داشته است. اصلی ترین زمینه های رویکرد انتقادی شارح معتزلی نیز روحیه نقدگرایی در عصر شارح، مذهب و باورهای کلامی وی و نیز تخصص و توانایی علمی او بوده است.

کتاب راحه الصدور و آیه السرور فی تاریخ آل سلجوقی، تالیف نجم الدین راوندی یکی از کتب معتبر در زمینه تاریخ سلجوقیان عراق است. شیوه نگارش کتاب و ابیات منقول فراوان در آن، باعث شده است که این اثر مورد توجه بسیاری از پژوهشگران ادبیات فارسی نیز قرار گیرد.در این مقاله، کوشش شده است تا با بررسی برخی جوانب تاریخی و ادبی راحه الصدور، تعدادی از انتحالات راوندی در بخش های منظوم کتاب، نمایانده و اثبات شود.

با وجود احاطه و دقتی که محمد اقبال، مصحح و محشی کتاب راحه الصدور راوندی، در تصحیح و توضیح آن داشته است و نیز استدراکات عالمانه شادروانان مجتبی مینوی و علامه محمد قزوینی، در متن چاپ شده موجود، اغلاط متعددی دیده می شود. در این مقاله سعی شده، صورت صحیح غلط های چاپی و نیز تصحیحات قیاسی، با استناد به متون معتبر و دست اول، مطرح شود. البته، برخی از تصحیحات نیز بر اساس تامل و تعمق در متن کتاب و ساختمان صرفی و نحوی و ویژگیهای سبکی آن است که همراه با توضیح و دلیل ارایه شده است. در قسمت اشعار، فهلویه های کتاب معنا شده، چند جمله و کلمه ای هم که برای مصحح نامفهوم بوده، شرح شده است.

معتزلیان شیعه شده از جریان های فرهنگ ساز در سیر تفکر امامیه در سده های سوم و چهارم هجری هستند که مقایسه آنان با میراث کلامی متکلمان امامیه در بغداد می تواند به بازشناسی جایگاه و نقش آنان در تاریخ فکر شیعه کمک کند. نوشتار حاضر می کوشد تا از طریق بازخوانی گزارش های موجود در آثار نوبختیان، شیخ مفید و سیدمرتضی، نوع مواجهه اینان را با ابوعیسی وراق و ابن راوندی از دو جنبه شخصیتی و علمی تحلیل کرده و با تبیین داوری متکلمان بغدادی درباره معتزلیان شیعه شده، جایگاه آنان را ترسیم کند. هم چنین در نگاهی کلان تر سعی می کند با نشان دادن سیر تحول کلام امامیه از سده سوم تا پنجم به بازسازی صحنه ای از تاریخ کلام شیعه بپردازد. نتیجه این تحقیق نشان می دهد که نمی توان در میراث برجای مانده از متکلمان امامیه در بغداد درباره ابوعیسی وراق و ابن راوندی مواضع یکسانی را مشاهده کرد، اگرچه در بحث امامت نشانه هایی از همسونگری وجود دارد.

آنچه از قلم نجم الدّین راوندی در تاریخ آل سلجوق بر جای مانده است، فارغ از نظرهای متفاوت و گاه متناقضی که درباره اش داده اند، به عنوان متنی دیرساله در تاریخ، که چونان دیگر رسائل تاریخی، در جنب منابع دیگری چون تذکره ها و کتاب های بلاغی، متضمّن فواید ادبی است، شایای توجّه است. چه نکاتی که گه گاه در این آثار، ازجمله در راحةالصّدور و آیةالسّرور (599 تا 603 ق) بیان شده است، بر ساحت هایی از گذشتهٔ ادبی ایران روشنایی هایی می افکنَد و این، به ویژه برای دیدن و مطالعۀ بهتر و بیشتر ساحت های کمتر دیده و بررسیدهٔ این گذشتهٔ ادبی، دست مایه ای ارجمند است. بنا بر نکات پیش گفته، می توان در راحةالصّدور، در ساحت های نقد ادبی، تاریخ ادبیّات، کیفیّت ذوق ادبی عصر راوندی و قابلیّت اشعار بازآورده شده در راحةالصّدور در تصحیح دواوین شاعران، به آگاهی های مغتنمی دست یافت که در تحلیل مسائل بازبسته به ساحت های نام برده بی ارج و ارز نیست.تحلیل نظر سیّداشرف غزنوی در ضرورت پرهیز شاعران تازه کار از مطالعهٔ اشعار رودکی، عنصری، مُعِزّی و سنایی، جنس مواجههٔ راوندی با ارتباط دوسویهٔ شاهان و شاعران، بدخوانی ها دربارهٔ شاعرانی چون شمس الدّین احمد بن منوچهر شصت کله و اهمّیّت اطّلاعات قابل استخراج از راحةالصّدور دربارهٔ برخی دیگر از شاعران کمتر شناخته شده، بازخوانی آرای راوندی در نقد ادبی، خاصه دفاعش از مُجیر بیلقانی در برابر اثیر اخسیکتی و... از موضوعاتی است که در پیوند با ساحت های مذکور پیش چشم قرار گرفته است.

بررسی و روش شناختی شروح نهج البلاغه سبب آشنایی با دیدگاهها و رویکردهای مختلف برای انتخاب و فهم بهتر نهج البلاغه است که محققان و مخاطبان دارای اهمیت زیادی است و خوانندگان را برای دستیابی به اهداف مورد نظر و شناسایی شرح بهتر هدایت می نماید. قطب راوندی از شارحان متقدم که شرح وی از اولین شروح در نهج البلاغه به شمار می رود که شارحان پس از وی خوشه چین خرمن وی بوده اند. این شرح هرچند شرحی ترتیبی و کامل است ولی با دو رویکرد مختلف به نگارش درآمده است، شرح خطبه اول و شرح قسمتهای دیگر نهج البلاغه. شارح در قسمت اول به طور مشروح و در دیگر قسمتها به صورت بسیار موجز به شرح می پردازد.راوندی هرچند شرحی ادبی، بلاغی و بیان معانی لغوی و اصطلاحی از واژه ها و عبارات نهج البلاغه ارائه می دهد لیکن مباحث تفسیری، استفاده از آیات قرآن، روایات ائمه (ع) و مباحث کلامی را در جای جای شرح خود بیان می کند. روش پژوهش کتابخانه ای است که پس از بررسی کامل منهاج البراعه و برخی شروح پس از وی-مانند شرح ابن ابی الحدید- و مخطوطاتی که درباره مولف شرح وی نوشته شده به بررسی ساختار شکلی و محتوایی آن پرداخته شده است.